Madrugada - Vocal

Ίμρε Κέρτες

"Έχετε προσέξει ότι αυτό τον αιώνα όλα γίνονται πιο πραγματικά, ότι αποκαλύπτουν τον πραγματικό τους εαυτό; Ο στρατιώτης γίνεται επαγγελματίας δολοφόνος, η πολιτική έγκλημα, το κεφάλαιο επιχείρηση εξόντωσης ανθρώπων εξοπλισμένη με κρεματόρια, ο νόμος κανόνας βρόμικων παιχνιδιών, η παγκόσμια ελευθερία φυλακή των λαών, ο αντισημιτισμός Άουσβιτς, το εθνικό αίσθημα γενοκτονία. 

Ο αιώνας μας είναι ο αιώνας της αλήθειας, δίχως την παραμικρή αμφιβολία. Ωστόσο από καθαρή συνήθεια τα ψεύδη συνεχίζονται, παρόλο που η πρόθεση γίνεται αντιληπτή απ' όλους. Όταν κραυγάζουν "Αγάπη", όλοι ξέρουν ότι έφτασε η ώρα της δολοφονίας. Όταν κραυγάζουν "Νόμος", κυβερνά η ληστεία και η κλοπή..."

από το βιβλίο του Ίμρε Κέρτες, "Εγώ, ένας άλλος"

Αλμπέρ Καμί - Ο επαναστατημένος άνθρωπος

Μπορούμε να αρνηθούμε όλη την ιστορία και μολαταύτα μα συμφωνήσουμε με τον κόσμο των άστρων και της θάλασσας. Οι επαναστάτες που θέλουν ν' αγνοήσουν τη φύση και την ομορφιά είναι καταδικασμένοι να εξορίσουν από την ιστορία την αξιοπρέπεια της εργασίας και την ύπαρξης που επιδιώκουν να δημιουργήσουν. Όλοι οι μεγάλοι μεταρρυθμιστές προσπαθούν να χτίσουν στην ιστορία αυτό που ο Σαίξπηρ, ο Θερβάντες, ο Μολιέρος κι ο Τολστόι μπόρεσαν να δημιουργήσουν: έναν κόσμο έτοιμο να χορτάσει για πάντα την πείνα για ελευθερία κι αξιοπρέπεια που βρίσκεται στην καρδιά κάθε ανθρώπου. Η ομορφιά βέβαια δεν κάνει επαναστάσεις. Αλλά έρχεται μια μέρα που οι επαναστάσεις έχουν ανάγκη απ' αυτή. Ο κανόνας της, που αμφισβητεί το πραγματικό, ενώ ταυτόχρονα του δίνει την ενότητά του, είναι και ο κανόνας της εξέγερσης. Μπορούμε αιώνια ν' αρνιόμαστε την αδικία χωρίς να παύουμε να χαιρετάμε τη φύση του ανθρώπου και την ομορφιά του κόσμου; Η απάντησή μας είναι ναι. Αυτή η ηθική, ανυπότακτη και πιστή ταυτόχρονα, είναι η μόνη που μπορεί να χαράξει το δρόμο μιας αληθινά ρεαλιστικής επανάστασης. Διατηρώντας την ομορφιά, προετοιμάζουμε την ημέρα της αναγέννησης όπου ο πολιτισμός θα βάλει στο κέντρο της σκέψης του, αντί για τις τυπικές αρχές και τις ξεπεσμένες αξίες της ιστορίας, αυτή τη ζωντανή αρετή που στηρίζει την κοινή αξιοπρέπεια του κόσμου και του ανθρώπου και που πρέπει τώρα να ορίσουμε απέναντι σ' έναν κόσμο που την περιφρονεί.

απόσπασμα από το έργο του Αλμπέρ Καμί, "Ο επαναστατημένος άνθρωπος"

Ο διάλογος ευρωπαϊκής ταυτότητας και διαφορετικότητας

Η συζήτηση που ακολουθεί ανάμεσα στους ιστορικούς Έρικ Χομπσμπάουμ και Ντόναλντ Σασούν έλαβε χώρα τον Νοέμβριο του 2007 στο Κέντρο Σύγχρονου Πολιτισμού της Βαρκελώνης. Στους συζητητές είχαν τεθεί, ενδεικτικά,  οι παρακάτω ερωτήσεις: --Τι ενώνει την Ευρώπη; --Τι αντιλαμβανόμαστε ως ευρωπαϊκό πολιτισμό; --Ποια είναι η συνεισφορά της Ευρώπης στον παγκόσμιο πολιτισμό; --Ποιες φιλοσοφικές κατηγορίες ή ποιες νέες πολιτικές αρχές θα συνεισέφεραν στη δημιουργία μιας κοσμοπολίτικης, φιλόξενης και βαθιά δημοκρατικής Ευρώπης;

Έρικ Χομπσμπάουμ: Μπορούμε να δούμε την Ευρώπη με τρεις τρόπους. Καταρχάς, ως γεωγραφική περιοχή. Αυτή η οπτική είναι σχετικά ουδέτερη, αν μιλάμε με πολιτικούς και ιστορικούς όρους, αλλά σημαίνει ότι αντιλαμβανόμαστε τη Ρωσία, με γεωγραφικούς  όρους, ως τμήμα της Ευρώπης.

Δεύτερον, μπορούμε να θεωρήσουμε την Ευρώπη ως ένα σχέδιο, φτιαγμένο από μια λίγο πολύ σταθερή ομάδα κρατών και περιοχών που ανέκαθεν αυτοπροσδιορίζονταν, αποκλείοντας χώρες που δεν αποτελούσαν μέρος της Ευρώπης όπως την όριζαν.

Ο τρίτος τρόπος να κατανοήσουμε την Ευρώπη συνίσταται στο να τη δούμε ως ανολοκλήρωτη ιστορική διαδικασία που ξεκίνησε από κάποιες περιοχές της, τις οποίες και μετέτρεψε σε κινητήριες δυνάμεις του ιστορικού μετασχηματισμού του κόσμου και ηγετική πρωτοπορία παγκοσμίως. Για αιώνες, όλες οι αλλαγές εκκινούσαν από αυτό το μέρος του κόσμου.

Διαφοροποιήσεις και αντιφάσεις στο ευρωπαϊκό σχέδιο

Η διαδικασία δημιουργίας  εθνικών ταυτοτήτων ενεργοποιεί διασπαστικές δυνάμεις, σχετικά πρόσφατες στον σύγχρονο κόσμο. Έτσι, η τάση της ιστορικής εξέλιξης εναντιώνεται στον σχηματισμό μιας συγκεκριμένης ευρωπαϊκής ταυτότητας. Εντούτοις, η παγκοσμιοποίηση και τα πενήντα χρόνια της Ευρωπαϊκής Ένωσης αρχίζουν να δημιουργούν μια αίσθηση μεταξύ των ευρωπαίων πολιτών, όχι κοινής ταυτότητας βεβαίως, αλλά μεγαλύτερης διαφοροποίησης από τους κατοίκους άλλων περιοχών. Π.χ., από την εποχή του θριάμβου της νεοφιλελεύθερης ιδεολογίας μεταξύ των κυβερνήσεων έγινε σαφές ότι η Ευρώπη προσπαθεί ακόμα να παραμείνει πιστή σε μια ιδιαίτερη εκδοχή (ή εκδοχές) του κοινωνικού καπιταλισμού ή της κοινωνικής πρόνοιας, που δεν έχουν γίνει αντικείμενα τόσο αποτελεσματικής υπεράσπισης πουθενά αλλού παγκοσμίως. Δεν ισχυρίζομαι ότι ενυπάρχει εδώ μια αρχική αίσθηση ταυτότητας των Ευρωπαίων […] το γεγονός αυτό όμως έχει συμβάλλει στο να δημιουργηθεί μια αίσθηση ανωτερότητας απέναντι στο πλήθος των φτωχών χωρών που προσελκύονται απ' ό,τι στα καθ' ημάς θεωρείται ως εξαιρετικός πλούτος και υψηλό επίπεδο διαβίωσης. Αυτή λοιπόν η ανωτερότητα έχει οδηγήσει σε αυξανόμενη ξενοφοβία στην Ευρώπη, θα έλεγα ακόμα και σε μια βαθύτερη συνειδητοποίηση των φυλετικών διαφορών. Αυτή η ευρωπαϊκή ιδιομορφία βοηθά επίσης στο να διακρίνονται οι θεσμοί και ο τρόπος ζωής της από τους αντίστοιχους αντίπαλων πλούσιων χωρών, ειδικά των ΗΠΑ. Αυτή η αίσθηση της διαφοράς έχει ενισχυθεί κατά τη διάρκεια των τελευταίων ετών για λόγους πολιτικούς και άλλους. Από την άλλη πλευρά, είναι πολύ νωρίς για να προβλέψει κανείς τις συνέπειες που θα έχει στην ευρωπαϊκή εμπειρία η άνοδος της Ασίας ως νέου παγκόσμιου οικονομικού κέντρου.

Ντόναλντ Σασούν: Συμφωνώ επί της ουσίας με τον Έρικ Χομπσμπόμ για τις τρέχουσες αντιφάσεις στο ευρωπαϊκό σχέδιο. Αλλά η εκδοχή μου είναι κάπως λιγότερο απαισιόδοξη. Σε τελευταία ανάλυση, ο βαθμός σύγκλισης μεταξύ των ευρωπαϊκών χωρών κατά τη διάρκεια των τελευταίων πενήντα χρόνων είναι εξαιρετικά απροσδόκητος. Πώς ήταν η Ευρώπη πριν πενήντα χρόνια; Διαιρεμένη ανάμεσα στην Ανατολική Ευρώπη των αριστερών αυταρχικών καθεστώτων, στη Νότια Ευρώπη [...] των δεξιών δικτατοριών, ενώ ακόμη και στη δημοκρατική Ευρώπη ήταν εμφανείς βαθιές διαφορές ανάμεσα στις χώρες της βόρειας ακτής της Μεσογείου, όπως η Γαλλία ή η Ιταλία αφενός, και τις σκανδιναβικές κοινωνικές δημοκρατίες αφετέρου. Υπήρξαν, επίσης, έντονες διαφορές ανάμεσα στα αντίπαλα πολιτικά κόμματα, ειδικά τους κομμουνιστές στη Γαλλία και την Ιταλία, τους φαινομενικά ριζοσπάστες σοσιαλιστές αλλού και, τελικά, τους πιο μετριοπαθείς και αφοσιωμένους στο δόγμα του κράτους πρόνοιας σοσιαλδημοκράτες στο βόρειο τμήμα της Ευρώπης. Έκτοτε, έχει υπάρξει μια ιδιαίτερη σύγκλιση. Για παράδειγμα, όλοι σχεδόν προσυπογράφουν το δόγμα του φιλελεύθερου καπιταλισμού και, με μερικές εξαιρέσεις, μια μορφή κοινωνικού καπιταλισμού.

Η οικονομική ολοκλήρωση της Ευρώπης

Τι ρόλο διαδραματίζει η διαδικασία της οικονομικής ολοκλήρωσης; Όχι ηγετικό, όπως φαίνεται από το γεγονός ότι η γραφειοκρατία των Βρυξελλών δεν ήταν η  αιτία της κατάρρευσης του κομμουνισμού. Είναι φυσικά επίσης ξεκάθαρο ότι ο ευρωπαϊκός μετασχηματισμός είναι τόσο σύνθετος και σημαντικός που δεν μπορούμε να τον εξηγήσουμε ως αποτέλεσμα μιας διαδικασίας ολοκλήρωσης η οποία, ανεξάρτητα από τη δημιουργία ευρωπαϊκής ταυτότητας, ξεκίνησε, είναι αλήθεια, για πιο πραγματικούς λόγους. Ήταν θέμα κοινής πολιτικής άνθρακα και χάλυβα, και, δεδομένου ότι αυτή η πολιτική δεν παρακινούσε αρκετά τους πολίτες, ήταν απαραίτητο να προστεθεί ότι, επιπλέον, η Ευρώπη βρισκόταν υπό κατασκευή. Αυτή ήταν η αρχική πρόθεση των πρώτων έξι ιδρυτών της σημερινής ΕΕ. Ολόκληρο το ευρωπαϊκό οικοδόμημα βασίζεται στην εξάλειψη των συνόρων, που επιτρέπει στα έθνη-κράτη να διατηρήσουν το μονοπώλιό τους στις σημαντικότερες πτυχές της οικονομικής πολιτικής, ειδικά τη φορολογική και την κοινωνική πολιτική. Το εισόδημα και οι δαπάνες είναι, ως επί το πλείστον, στα χέρια του έθνους-κράτους. Επομένως, η πίστη των ανθρώπων στα έθνη-κράτη δεν οφείλεται μόνο στα πράγματα που έχουν κοινά, όπως τα συγκεντρωτικά και γραφειοκρατικά εκπαιδευτικά συστήματα, αλλά προπάντων στο γεγονός ότι πληρώνουν τους φόρους τους σε μια κυβέρνηση, και είναι αυτή που πρέπει να αποφασίσει πώς θα δαπανηθούν τα εν λόγω χρήματα και πώς αυτό οφείλει να επηρεάσει την ευημερία του πληθυσμού.

Βρισκόμαστε σε μια κατάσταση στην οποία υπάρχει μια εξαιρετικά σημαντική αντίφαση ανάμεσα στις λαϊκές επιδιώξεις και σε εκείνες των κυβερνήσεων, οι οποίες βεβαίως υποστηρίζουν τον καπιταλισμό και την οικονομία της αγοράς, αλλά εντός κάποιων ορίων που καθιστούν αδύνατο να πραγματοποιηθεί το νεοφιλελεύθερο όνειρο. Η κεντρική πολιτικο-οικονομική αφήγηση, κυρίαρχη όχι μόνο στην Ευρώπη, αλλά και σε ολόκληρο τον κόσμο, είναι πολύ διαφορετική: το κύριο εμπόδιο στην οικονομική ανάπτυξη και την ευημερία είναι η έλλειψη ευελιξίας που έχουν επιβάλει οι ευρωπαϊκοί θεσμοί στην αγορά. Έτσι, το παράδοξο είναι ότι, προκειμένου να είμαστε καλύτεροι, πρέπει να μειώσουμε το επίπεδο προστασίας. Οι πολίτες όμως απορρίπτουν αυτό το απορρυθμιστικό μέτρο. Υπάρχει μια απόκλιση μεταξύ των όσων λένε οι ευρωπαίοι πολίτες και των όσων γράφουν το Economist ή οι Financial Times, για τα οποία το πρόβλημα είναι ότι η Ευρώπη είναι ανεπαρκώς ευέλικτη -- για σκεφτείτε. Κατά συνέπεια, ό,τι φαίνεται να ενώνει τους Ευρωπαίους δεν είναι η ταυτότητα, αλλά η αποδοχή του κοινωνικού καπιταλισμού.

Τι κοινό απομένει;

Όσον αφορά την εξωτερική πολιτική, πρέπει να αναφέρουμε ότι δεν είναι απαραίτητο να υπάρχει στρατός για την εφαρμογή μιας κοινής εξωτερικής πολιτικής. Έχω αναζητήσει στοιχεία που να αποδεικνύουν την ύπαρξή της και έχω καταλήξει στο συμπέρασμα ότι δεν υπάρχει. Η μόνη στιγμή που κάτι παρόμοιο εμφανίστηκε ήταν στην πρόσφατη περίπτωση της Γιουγκοσλαβίας, αλλά δεν πρέπει να ξεχνάμε ότι η επέμβαση πραγματοποιήθηκε από κοινού με τις ΗΠΑ, με το ΝΑΤΟ. Σε υποθέσεις όπως της Μέσης Ανατολής, και ιδιαίτερα, της σύγκρουσης Ισραηλινών και Παλαιστίνιων, υπάρχει μια κοινή ευρωπαϊκή πολιτική, αλλά δύσκολα αρθρώνεται και είναι αρκετά ατελέσφορη.

Σε τελευταία ανάλυση, δεν υπάρχουν πολλά κοινά στοιχεία που απομένουν: η κοινωνική Ευρώπη κινδυνεύει και, εξαιρουμένων των ζητημάτων ήσσονος σημασίας, δεν υπάρχει στην πραγματικότητα καμία ευρωπαϊκή εξωτερική πολιτική. Ο πολιτισμός; Έχω γράψει ένα σχετικό βιβλίο, αλλά το μεγαλύτερο μέρος του υποστηρίζει ότι υπάρχουν πολύ λίγα κοινά μεταξύ των Ευρωπαίων, πλην του λαϊκού πολιτισμού: όλοι καταναλώνουν αμερικανικό πολιτισμό. Όταν οι Ευρωπαίοι συναντιούνται μεταξύ τους, μπορούν να μιλήσουν για τηλεοπτικά προγράμματα που όλα σχεδόν είναι αμερικανικά -- και μερικά εξ αυτών πολύ καλά παρεμπιπτόντως. Έχω εξετάσει τα τραγούδια που ακούγονται σε κάποιες ευρωπαϊκές χώρες. Εάν ρίξουμε μια ματιά στα πιο πολυακουσμένα στη Φινλανδία, την Ουγγαρία, την Ιταλία και τη Γαλλία, βλέπουμε ότι τα μόνα που βρίσκονται σε όλους τους μουσικούς καταλόγους είναι συνήθως αμερικανικά και, λιγότερα, βρετανικά. Ο λαϊκός πολιτισμός, εάν είναι διεθνικός, είναι αμερικανικός, και εάν είναι τοπικός, η προέλευσή του είναι τοπική, μη ευρωπαϊκή. Έτσι, ένα μεγάλο μέρος του πολιτισμού που με συνδέει με τους ανθρώπους δεν προέρχεται από την Ευρώπη. Υπάρχει σοβαρός λόγος που συμβαίνει αυτό, καθώς ο αμερικανικός πολιτισμός είναι ο καλύτερος, αφού η αμερικανική πολιτισμική αγορά δεν είναι εθνική, αλλά υβριδική εκ φύσεως. Η υψηλή κουλτούρα είναι κάτι άλλο. Εδώ βρίσκουμε τους Ευρωπαίους να υποστηρίζουν τον Μπαχ και τον Μπετόβεν.

Η Ευρώπη των πατρίδων και το δημοκρατικό έλλειμμα

Έρικ Χομπσμπάουμ: Σε μερικά ζητήματα είμαι πιο αισιόδοξος από τον Ντόναλντ Σασούν, καθώς πιστεύω ότι υπάρχουν ευρωπαϊκοί θεσμοί που έχουν βάλει σε τροχιά μια διαδικασία που είναι ακόμα σε εξέλιξη. Η Ευρώπη ποτέ δεν έγινε κράτος∙ δεν κατέχει καμία εκτελεστική ή νομοθετική εξουσία. Κανένας δεν αντιμετωπίζει το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο σοβαρά, ούτε καν τα λόμπι, τα οποία δεν πηγαίνουν στο Στρασβούργο αλλά στις Βρυξέλλες. Υπάρχει όμως το Ανώτατο Δικαστήριο, και κατά συνέπεια δικαστική εξουσία. Για λόγους που δεν μπορώ να καταλάβω και που αναπτύχθηκαν στη δεκαετία του '70, γίνεται αποδεκτό ότι αυτό το δικαστήριο πρέπει να συνιστά, σε μερικά σημαντικά θέματα, ανώτερη αρχή από τους τοπικούς νόμους, με την εξαίρεση του Ηνωμένου Βασίλειου, το οποίο δεν υπέγραψε την αντίστοιχη συνθήκη. Αυτό σημαίνει ότι η Ευρώπη αναπτύχθηκε στην κατεύθυνση που προέβλεψε ο Ντε Γκωλ: l' Europe des patries (η Ευρώπη των πατρίδων), που έχει το μειονέκτημα ότι κάποιες πατρίδες είναι  πιο ίσες από κάποιες άλλες.

Το πρόβλημα για το μέλλον της Ευρωπαϊκής Ένωσης έχει να κάνει με τον εκδημοκρατισμό των διαδικασιών της. Πάντα υπήρχε δημοκρατικό έλλειμμα στο ευρωπαϊκό οικοδόμημα. Η Ευρώπη χτίστηκε από τα πάνω και αποτελεσματικά, παρά το γεγονός ότι οι πολίτες δεν την αντιμετώπισαν σοβαρά, καθώς θεώρησαν ότι ήταν απλώς μια εμπορική και δασμολογική ένωση. Το αποκαλούμενο "σύνταγμα" "πουλήθηκε" στα κράτη με την προσπάθεια να στηριχθεί στους πολίτες το λιγότερο δυνατόν, επειδή όταν ερωτώνται, είναι εξαιρετικά πιθανό να ψηφίσουν εναντίον του.

Ντόναλντ Σασούν: Η οικοδόμηση της κοινωνικής Ευρώπης βασίζεται σε όλες τις ευρωπαϊκές χώρες που έχουν αναπτύξει κάποιο είδος κράτους πρόνοιας. Αυτή η πολιτική επιλογή ήταν το αποτέλεσμα μιας κάποιας συμφωνίας ανάμεσα στις διάφορες πολιτικές δυνάμεις σε κάθε χώρα, συχνά μεταξύ των χριστιανοδημοκρατών και της Αριστεράς. Αυτό αφορά την Ιταλία, την Αυστρία, τη Γερμανία, τη Γαλλία και τη Μεγάλη Βρετανία, όπου το κοινωνικό κράτος αναπτύχθηκε από τους Εργατικούς και έγινε αποδεκτό αργότερα, κατά τη διάρκεια των δεκαετιών του '50 και του '60, από τους συντηρητικούς. Ήταν όμως ένας τύπος συμφωνίας που υπερέβη τις πολιτικές δυνάμεις και συμπεριέλαβε τους εργαζομένους και τους καπιταλιστές. Ήταν λες και οι εργαζόμενοι είχαν αρνηθεί αμοιβές συγκρίσιμες με των Αμερικανών, σε αντάλλαγμα ενός κράτους που θα προστάτευε την υγεία και τις συντάξεις τους. Το κόστος της υγείας και των συντάξεων κοινωνικοποιήθηκε, συνεπώς οι αμοιβές δεν έπρεπε να είναι τόσο υψηλές. Για πολλά χρόνια, αυτή η διαφορά μεταξύ των αμοιβών και των κοινωνικών εγγυήσεων παγιώθηκε. Όσο διήρκεσε, σε εθνικό επίπεδο η κατάσταση διατηρήθηκε, αλλά καθώς ο κόσμος διεθνοποιήθηκε και οι εξαγωγές είναι αποφασιστικής σημασίας, οι επιχειρήσεις έχουν αρχίσει να συγκρίνουν τα πλεονεκτήματα που τους προσφέρει κάθε χώρα. Η σχετική ερώτηση τώρα --για την οποία κανείς δεν διαθέτει σωστή απάντηση-- είναι εάν το κράτος πρόνοιας μπορεί να διατηρηθεί σε έναν κόσμο στον οποίο πρέπει να ανταγωνιστεί εξαιρετικά ισχυρές βιομηχανίες όπως η κινέζικη ή η ινδική.

Η Ευρώπη εξελίσσεται: σε ποια κατεύθυνση;

Ερώτηση από το κοινό: Και οι δύο υποστηρίξατε την προώθηση της εξέλιξης της Ευρώπης. Βρίσκεται ωστόσο η λύση στη διατήρηση του ευρωπαϊκού σχεδίου;

Έρικ Χομπσμπάουμ: Η λύση δεν συνίσταται στην εξέλιξη της Ευρώπης υπό την παλιά έννοια, δηλαδή προς μια ενωμένη ή ομοσπονδιακή Ευρώπη. Η αλήθεια είναι ότι η Ευρώπη έχει προβλήματα τα οποία πρέπει να αντιμετωπίσουμε, είτε μας αρέσει είτε όχι. Είμαστε η μεγαλύτερη αγορά, και μπορούμε να συγκριθούμε με τις ΗΠΑ. Είμαστε πιθανώς επίσης αυτοί που κατέχουν τη μέγιστη συσσώρευση διανοητικού κεφαλαίου. Αλλά είμαστε επίσης αυτοί που βλέπουν τη θέση τους να υπονομεύεται, όχι τόσο από την κινεζική βιομηχανία, αλλά από την ανακάλυψη ότι η επένδυση σε διανοητικό κεφάλαιο, για το οποίο είμαστε υπερήφανοι, πραγματοποιείται επίσης σε χώρες όπως η Κίνα και η Ινδία. Επομένως, ο χειρότερος κίνδυνος για την Ευρώπη είναι όχι μόνο η απώλεια βιομηχανίας, αλλά και η αντίστοιχη στους τομείς υπηρεσιών που έχουν αντικαταστήσει βαθμιαία τις παλιές βιομηχανίες. Αυτό είναι και θα είναι ένα πρόβλημα για ολόκληρη την Ευρώπη. Συνεπώς, δεν μπορούμε να μείνουμε εδώ που είμαστε τώρα.

Ντόναλντ Σασούν: Όλοι είναι ξεκάθαροι ότι υπάρχει πια μόνο μια υπερδύναμη και πως η διαφορά ανάμεσα στην αμερικανική στρατιωτική δύναμη και τον υπόλοιπο κόσμο είναι εντυπωσιακή. Αυτή η στρατιωτική δύναμη εξάγει και θα εξάγει περισσότερο ιδέες παρά αγαθά. Αρκεί να δούμε ότι οι Αμερικανοί βρίσκονται στην αιχμή μεγάλου μέρους του λογισμικού που χρησιμοποιούμε σήμερα. Μπορεί όμως μια χώρα να είναι στρατιωτική δύναμη και να διατηρήσει επί μακρόν ένα εξαιρετικά υψηλό επίπεδο διαβίωσης για 300 εκατομμύρια ανθρώπους; Στον άλλο πόλο βρίσκεται η Κίνα, με τα προβλήματά της αλλά και με σημαντική ικανότητα ανταγωνισμού. Σε αυτό τον κόσμο είναι σημαντικό για εμάς τους Ευρωπαίους να αναρωτηθούν ποιο ρόλο θέλουν να διαδραματίσουν στο μέλλον. Σκέφτομαι τις ιδέες της κοινωνικής προστασίας και της αλληλεγγύης, που πρέπει να γίνουν αντικείμενο υπεράσπισης, σε αντίθεση με το νεοφιλελεύθερο όνειρο.  Η Ευρώπη έχει δείξει ότι μπορείτε να είστε πλούσιοι, να αναπτύσσεστε, να έχετε μια οικονομία της αγοράς και συγχρόνως μπορείτε να φροντίσετε τον ηλικιωμένο, τον άρρωστο και να διαθέτετε ένα αρκετά αξιοπρεπές δικαιικό σύστημα. Δεν είναι κακό, και εν πάση περιπτώσει είναι καλύτερο απ' ό,τι έκαναν οι Ευρωπαίοι πριν εκατό χρόνια.

Μάριο Βάργκας Λιόσα

«Η πιο σημαντική αρετή του δυτικού πολιτισμού υπήρξε η ικανότητά του να κάνει αυτοκριτική»

Κάθε υπεράσπιση του δυτικού πολιτισμού θα έπρεπε να ξεκινάει (όπως το έκανε ο Ρεϊμόν Αρόν με το έργο του «Plaidoyer pour l'Europe decadente») από την αναγνώριση της ευθύνης της Ευρώπης για ένα μεγάλο μέρος του τρόμου και των αδικιών της νεότερης Ιστορίας. Η ευρωπαϊκή αποικιοκρατία κατέστρεψε τον μισό πλανήτη, κατέστρεψε πολιτισμούς και κουλτούρες στην Αφρική, την Αμερική και την Ασία, αφήνοντας σε αυτές τις τρεις ηπείρους παράλογες εθνικές διαιρέσεις, οι οποίες σε πολλούς τόπους συνεχίζουν να γεννούν συγκρούσεις για τα σύνορα και ατέλειωτους σπαραγμούς. Στην Ευρώπη γεννήθηκαν οι ολοκληρωτικές ιδεολογίες, οι οποίες προκάλεσαν τις μεγαλύτερες ωμότητες στην ιστορία της ανθρωπότητας: ο ναζισμός, ο φασισμός και ο κομμουνισμός. Τα έξι εκατομμύρια Εβραίων που εξοντώθηκαν από τους ναζί είναι και συνέπεια μιας νοσηρής εκτροπής, η οποία δεν ριζώνει και δεν ανθεί με την ίδια δύναμη σε κανένα άλλο μέρος του κόσμου όσο στην Ευρώπη: του αντισημιτισμού. Και ο εθνικισμός, που στις μέρες μας έχει γίνει, μαζί με τον θρησκευτικό φονταμενταλισμό, η πιο σημαντική γενεσιουργός αιτία της πολιτικής βίας και η μεγαλύτερη πρόκληση για τη δημοκρατική κουλτούρα, είναι δυστυχώς και αυτός ένα ευρωπαϊκό δημιούργημα. Αυτά τα λάθη όμως δεν αρκούν για να καταδικάσουμε τη Δύση, επειδή, εκτός του ότι τα έχει νιώσει στο πετσί της με τρομερή σκληρότητα, ο δυτικός πολιτισμός έχει και μιαν άλλη όψη, την οποία μπορεί να επιδεικνύει χωρίς καμιά ντροπή, υποστηρίζοντας ότι, χάρη σε αυτήν, η ανθρωπότητα προόδευσε σαφώς στο πεδίο της συμβίωσης, των ανθρώπινων δικαιωμάτων, της επιστημονικής και τεχνικής προόδου, της δημοκρατίας. Η πιο σημαντική του αρετή, εκείνη που ίσως αποτελεί κάτι «μοναδικό» στο ευρύ φάσμα των πολιτισμών του κόσμου και που του επέτρεψε πολλές φορές να αναγεννηθεί μέσα από τα ερείπιά του, όταν φαινόταν καταδικασμένος σε βέβαιο θάνατο, υπήρξε η ικανότητά του να κάνει αυτοκριτική. Κανένας άλλος πολιτισμός δεν έχει αυτοεξεταστεί από μόνος του με τη σκληρότητα της Δύσης και γι' αυτόν το λόγο κανένας άλλος πολιτισμός δεν υπήρξε ικανός να ανανεωθεί τόσες φορές και τόσο ριζικά, σε πολλές περιπτώσεις για το καλό και σε ορισμένες για το κακό. Σήμερα η αποικιοκρατία και η κατάκτηση αδύναμων χωρών από ισχυρές χώρες είναι μια αδικία που όλος ο κόσμος καταδικάζει. Πόσες όμως είναι στην ιστορία οι συμπεριφορές που μπορούν να συγκριθούν με εκείνη ενός Μπαρτολομέο ντε Λας Κάζας και με τα αυστηρά κατηγορητήριά του, στην εποχή της αποικιοποίησης, εναντίον των καταχρήσεων και των εγκλημάτων που διαπράττονταν σε βάρος των Ινδιάνων και των αυτόχθονων αμερικανικών πολιτισμών;
Στον καιρό του πολέμου της Αλγερίας ζούσα στη Γαλλία και έζησα από κοντά το πώς ένα μεγάλο τμήμα της γαλλικής κοινωνίας στήριξε με τις κριτικές του και τη στράτευσή του την πάλη του FLN για την αλγερινή ανεξαρτησία, ενώ ο τύπος και οι πολιτικές και διανοητικές πρωτοπορίες κατήγγειλλαν τα βασανιστήρια και τις καταχρήσεις που διαπράχθηκαν από τον γαλλικό στρατό εναντίον των εξεγερμένων. Πιθανότατα, ωστόσο, η εμβληματική περίπτωση σε αυτό το πεδίο είναι η κινητοποίηση που έγινε στον δυτικό κόσμο, ξεκινώντας από τις Ηνωμένες Πολιτείες, εναντίον του πολέμου στο Βιετνάμ. Ο Λευκός Οίκος θα μπορούσε να είχε νικήσει σε αυτή τη σύγκρουση, αν δεν είχε διστάσει να ρίξει πάνω σε αυτή τη μικρή χώρα, που αντιστεκόταν με νύχια και με δόντια στην ξένη επέμβαση, το πελώριο οπλοστάσιό του, το οποίο συμπεριελάμβανε τις ατομικές βόμβες, που είχαν ήδη εξαπολυθεί στη Χιροσίμα προκαλώντας γενοκτονία. Δεν μπόρεσε να το κάνει και εξαιτίας της διαδεδομένης άρνησης που προκλήθηκε από αυτόν τον πόλεμο στον ίδιο τον αμερικανικό λαό, ο οποίος χρησιμοποίησε όλους τους μηχανισμούς που επέτρεπε το σύστημα, για να διαδηλώνει και να απαιτεί το τέλος των πολεμικών επιχειρήσεων. Στη σύγκρουση αυτή νίκησαν τελικά οι Βορειοβιετναμέζοι, αλλά η νίκη τους θα ήταν πολύ πιο δύσκολη, ίσως και αδύνατη, χωρίς την αποφασιστική στήριξη του τύπου και της κοινής γνώμης ολόκληρου του δυτικού κόσμου.
Η δημοκρατία είναι ένα γεγονός που συνήθως προκαλεί χασμουρητά στις χώρες στις οποίες υπάρχει ένα κράτος δικαίου και οι πολίτες απολαμβάνουν ελευθερίες κίνησης και έκφρασης. Είναι αλήθεια ότι μερικές φορές ξεχωρίζουν τα ελαττώματα και οι ελλείψεις της: η διαφθορά, οι μεγάλες ανισότητες, η μετριότητα, οι σπατάλες και εκείνη η «γραφειοκρατικοποίηση», η οποία εξαπλώνεται σαν καρκίνος οδηγώντας στην ασφυξία τις επιχειρήσεις και τους ανυπεράσπιστους πολίτες. Αναμφίβολα, ένα γεγονός είναι βέβαιο: αν ιδωθεί από την οπτική γωνία μιας οποιασδήποτε ισλαμικής δικτατορίας ή τριτοκοσμικής σατραπείας, η παρακμάζουσα δυτική δημοκρατία είναι κάτι λιγότερο από ένας παράδεισος. Σε αυτήν, παρά τις πελώριες εισοδηματικές διαφορές, οι άνθρωποι έχουν το υψηλότερο βιοτικό επίπεδο του πλανήτη, τις μεγαλύτερες δυνατότητες να προσανατολίσουν τη ζωή τους με βάση τις κλίσεις τους, οι γυναίκες υποφέρουν από λιγότερες διακρίσεις, οι σεξουαλικές μειονότητες σιγά σιγά κατακτούν τα δικαιώματά τους. Η Δύση έχει ευημερήσει και έχει αναπτυχθεί περισσότερο από άλλους πολιτισμούς, επειδή η ελευθερία αναπτύχθηκε όσο ποτέ πριν στην ιστορία και διαμόρφωσε το άτομο ως ένα κυρίαρχο ον προικισμένο με δικαιώματα (...). *

Το σκιάχτρο

Κάποτε είπα σ' ένα σκιάχτρο που έδιωχνε πουλιά:
«Στο έρμο χωράφι, θα σε τρώει, κούραση και μαράζι».

Και μου 'πε:
«Τρόμο να σκορπάς είναι η χαρά βαθιά που μοναξιά κι ορθοστασία ποτές δε με κουράζει» .

Με λίγη σκέψη, ξαναλέω:
«Αλήθεια ειν' όλα αυτά·
τι έχω γνωρίσει τη χαράν αυτή, κάποτε, εντός μου ... »
«Ναι, μ' άχυρο όσοι γεμιστούν»,
το σκιάχτρο μου απαντά,
«μπορουν να πουν πως γνώρισαν τέτοιες χαρές του κόσμου».

Τότε έφυγα χωρίς να ξέρω εγώ καλά καλά ,αν προσοολή μου ή επαινος
οι λόγοι 'ταν εκείνοι.
Και, χρόνος πέρασε, ένας, τότε με γοργά φτερά σα μου 'ρθαν νέα: φιλόσοφος, τό σκιάχτρο, ότ' είχε γίνει.
Κι έτυχε πάλι να περάσω εκεiθε, μια φορά,
κι ήταν το σκιάχτρο - π' άλλοτες έδιωχνε τα πουλάκια -μα το κεφάλι του είχε γίνει: φύλλα - και - φτερά,
και κάτω απ' το καπέλο του φωλιάζαν δυο κοράκια.......

Χαλίλ Γκιμπράν, "Ο τρελός"

Ορίζοντας το φανατισμό

Ως φανατισμό εννοούμε την τυφλή υπακοή σε μιαν ιδέα, την οποία υπηρετούμε με πεισματικό ζήλο, ως το σημείο να ασκούμε βία για να υποχρεώσουμε άλλους να την ακολουθούν και να τιμωρούμε όποιον δεν είναι διατεθειμένος να την ενστερνιστεί. Στην έννοια του φανατισμού υπονοείται ότι η ιδέα στην οποία είναι αφοσιωμένος ο φανατικός είναι μια ιδέα εσφαλμένη και επικίνδυνη, που δεν αξίζει να την ενστερνίζεται κανείς με τόση επιμονή. Σε τούτο ο φανατισμός αντιτίθεται στον ενθουσιασμό: ενθουσιώδης είναι ο οπαδός μιας ιδέας ευγενικής, μεγαλόψυχης ή φιλάνθρωπης. Συνέπειες μιας φανατικής στάσης και νοοτροπίας είναι η μισαλλοδοξία για τις ιδέες των άλλων και ένα πνεύμα μανιώδους προσηλυτισμού που δεν αποφεύγει τα βίαια ή και απάνθρωπα μέσα. Ο φανατισμός συνδέεται γενικά με το δογματισμό, δηλαδή με την πίστη σε μιαν αλήθεια ή σε ένα σύστημα αληθειών, που από τη στιγμή που θα τις αποδεχθούμε δεν πρέπει πλέον να τίθενται υπό αμφισβήτηση και που αρνούνται τη συζήτηση με άλλες. Σε μια κοινωνία στην οποία μια ομάδα φανατικών παίρνει το προβάδισμα, γεννιέται ως αντίδραση και διαδίδεται το πνεύμα του κομφορμισμού.
Ο κομφορμισμός απαντάει στον πεισματικό ζήλο του φανατικού με τον δειλό ζήλο εκείνου που δεν θέλει να διατρέξει τον κίνδυνο να καταδιωχθεί για τις ιδέες του, με την υποτακτική και δουλική αποδοχή των αληθειών των άλλων, αν και στο βάθος δεν τις πιστεύει.
Ο εχθρός και των δύο είναι το κριτικό πνεύμα, η χρήση του λόγου που ενισχύεται από την εμπειρία. Το κριτικό πνεύμα εναντίον της έξαψης των φανατικών διδάσκει την αίσθηση του ορίου και την αρετή της ανεκτικότητας και εναντίον της υποταγής των κομφορμιστών υποκινεί την αμφιβολία και μας μαθαίνει να σκεφτόμαστε με το δικό μας μυαλό, δρώντας άλλοτε σαν φραγμός και άλλοτε σαν κέντρισμα.
Οπως στο φανατισμό αντιπαρατίθεται, για το καλό, η ανεκτικότητα, έτσι του αντιπαρατίθεται, για το κακό, ο κυνισμός (με τη συνήθη και όχι με τη φιλοσοφική έννοια του όρου). Ο φανατικός πιστεύει με ακραίο τρόπο σε μία μόνον ιδέα. Ο κυνικός δεν πιστεύει σε καμιά, αλλά είναι διατεθειμένος να επωφεληθεί από όλες ανάλογα με το όφελος που θα αποκομίσει.
Το νόημα που σήμερα δίνουμε στη λέξη φανατισμός και όλα όσα κατανοούμε με αυτήν την έννοια συνδέονται στενά με την πολεμική των φιλοσόφων του Διαφωτισμού. Η λέξη φανατισμός έχει στη γλώσσα τους ένα ευρύτατο νόημα: υποδεικνύει όλα όσα αυτοί καταπολεμούν και θα ήθελαν να δουν να χάνονται από τον κόσμο για την ευτυχία του ατόμου και την πρόοδο της ανθρωπότητας, δηλαδή τη θρησκευτική δεισιδαιμονία και τις ολέθριες συνέπειές της, τους πολέμους, τις διώξεις, τα μαρτύρια της πυράς.
Αν θα θέλαμε να εκφράσουμε με μια διατύπωση το συνολικό νόημα της μάχης του Διαφωτισμού, δεν θα μπορούσαμε να την ορίσουμε καλύτερα παρά ως την πιο εκτεταμένη και λαϊκή διανοητική μάχη εναντίον του φανατισμού που διεξήχθη ποτέ (...).
Η διαφορά ανάμεσα στους Διαφωτιστές, οι οποίοι έβγαιναν από δυο αιώνες θρησκευτικών πολέμων, και σε μας έγκειται στο ότι ο φανατισμός στον οποίο αυτοί επιτέθηκαν ήταν σχεδόν αποκλειστικά θρησκευτικός, ενώ εκείνος του οποίου την εμπειρία έχουμε σήμερα είναι σχεδόν αποκλειστικά πολιτικός. Τα ιστορικά πρόσωπα που ενσάρκωναν το φανατισμό ήταν ένας Τορκεμάδα, ένας Καλβίνος, έτσι όπως είναι για μας οι διάφοροι Γκέμπελς των ολοκληρωτικών καθεστώτων.
Οι Διαφωτιστές συνέδεαν το φανατισμό με τις μεγάλες θρησκείες, όπως η εβραϊκή, η χριστιανική ή η μουσουλμανική, και αντιπαρέθεταν σε αυτές, εξιδανικεύοντάς την, τη φιλοσοφική θρησκεία του Κομφούκιου, έτσι όπως εμείς τον συνδέουμε με τις ακρότητες των εθνικιστικών κινημάτων, με τον κομμουνισμό, τον μηδενισμό, τον ρατσισμό και γενικά με δικτατορικά καθεστώτα που αντιπαρατίθενται σε καθεστώτα ελευθερίας.
Η άλλη βαθύτερη διαφορά ανάμεσα σε μας και στους φιλοσόφους του Διαφωτισμού αναφέρεται στις αιτίες και στις θεραπείες. Εκείνοι έβλεπαν στην άγνοια του απλού λαού (που την εκμεταλλεύονταν οι πονηροί) τη μεγαλύτερη αιτία της πρόληψης που γεννούσε τα φαινόμενα του ατομικού και συλλογικού φανατισμού. Και ανάγοντας το πρόβλημα σε μια πάλη του φωτός του λόγου ενάντια στα σκοτάδια της προκατάληψης, δεν έβλεπαν άλλη θεραπεία παρά μόνο τη διάδοση μιας γνώσης βασιζόμενης στο λόγο και στην εμπειρία.
Εμείς, έπειτα από την πιο τρομερή έκρηξη συλλογικού φανατισμού που υπήρξε ποτέ, το ναζισμό, είμαστε λιγότερο βέβαιοι για τις αιτίες και λιγότερο ήσυχοι σχετικά με τις θεραπείες.
Η ιστορική εμπειρία μάς έχει διδάξει ότι οι κοινωνίες οι πιο αμόλυντες από τον φανατισμό είναι εκείνες στις οποίες η διανοητική και πολιτική εκπαίδευση τείνει όλο και περισσότερο να βασίζεται στην ελεύθερη συζήτηση των ιδεών μάλλον και όχι στη διδασκαλία ήδη καθορισμένων συστημάτων αλήθειας, και των οποίων το καθεστώς εμπνέεται από την αρχή της πολλαπλότητας των δρόμων πρόσβασης στην αλήθεια και επομένως από την άρνηση μιας κρατικής φιλοσοφίας ή ιδεολογίας που θα είναι άλλη από εκείνη της ειρηνικής συνύπαρξης όλων των φιλοσοφιών ή ιδεολογιών.

κείμενο του Ιταλού Φιλοσόφου Νορμπέρτο Μπόμπιο,απόσπασμα από το λήμμα «Φανατισμός», που έγραψε για το βιβλίο των Norberto Bobbio, Nicola Matteucci, Gianfranco Pasquino «Il Dizionario di Politica»