Μαρζάν Σατραπί

Πρώτη φορά ήρθα στην Αθήνα για ένα φεστιβάλ κόμικ. Μείναμε σε ένα ωραίο ξενοδοχείο, πίναμε, τρώγαμε και βγαίναμε για 5 μέρες, χωρίς να μας ζητηθεί να κάνουμε τίποτα. Όλοι, εκτός από μένα που είμαι από την Τεχεράνη, είχαν πρόβλημα με την ατμοσφαιρική ρύπανση. Η αρχιτεκτονική της Αθήνας βρίσκεται μεταξύ της Ευρώπης και της δικής μου πόλης: μια άναρχη δόμηση, πολύ όμορφη, που εμένα με κάνει να νιώθω πολύ ωραία.

Το να γράφεις ένα βιβλίο και μετά να το μεταφέρεις στο σινεμά είναι μια διαδικασία ιδιαίτερα επώδυνη. Το έκανα δύο φορές, αλλά δεν θα το ξανακάνω. Μου ζήτησαν να μεταφέρω στο θέατρο τα «Κεντήματα». Το έκαναν άλλοι και ήταν φρίκη – δεν θα αφήσω να ξαναγίνει. Τέτοια πράγματα δεν θα έπρεπε να γίνονται όσο ο συγγραφέας βρίσκεται εν ζωή. Θα πρέπει να περιμένουν πεθάνεις. Μια φορά πήγα σε μια πανεπιστημιακή σχολή όπου έκαναν ανάλυση του έργου μου. Άκουγα κάποιον που είχε ανακαλύψει συμβολισμούς και διάφορα άλλα για το υποσυνείδητό μου, που εγώ δεν είχα φανταστεί ποτέ. Κοίταξα τον τύπο και του είπα ότι καταρχάς θα έπρεπε να έχω πεθάνει για να κάνει κάτι τέτοιο, να μιλήσει δηλαδή για όλες αυτές τις προθέσεις που δεν είχα. Πολύ συχνά λένε ότι ο τάδε ποιητής θέλει να πει κάτι, ενώ τις περισσότερες φορές ο ποιητής ήταν μεθυσμένος. Αυτή είναι η πραγματικότητα. Κυκλοφορούν πολλά ανυπόστατες φήμες, όπως ότι οι συγγραφείς γράφουν για τον εαυτό τους. Φυσικά και δεν γράφουμε για τον εαυτό μας – από τη στιγμή που «εκδιδόμαστε», απευθυνόμαστε στο κοινό. Ακόμα κι όταν γράφεις ημερολόγιο, το κάνεις με την ελπίδα ότι όταν πεθάνεις, μια μέρα θα διαβαστεί και θα ανακαλύψουν πόσο αισθησιακός, πόσο ευαίσθητος ήσουν και πόσο τυραννίστηκες, ότι δεν σε είχαν καταλάβει. Οι άνθρωποι παίζουν αυτό το παιχνίδι. Διάβασα ένα βιβλίο για τον Κάφκα, ο οποίος είχε ζητήσει από τον γαμπρό του να κάψει ένα σύγγραμμά του. Αν αυτό θέλεις, κάν' το, είναι εύκολο. Δεν είμαι ούτε συναισθηματική ούτε ρομαντική συγγραφέας. Ξέρω γιατί γράφω, θέλω να μοιραστώ πράγματα με τους ανθρώπους.

Δεν θα χαρακτήριζα το «Περσέπολις» αυτοβιογραφία. Αυτοβιογραφία είναι κάτι που γράφεις γιατί έχεις προβλήματα με τους φίλους σου και την οικογένειά σου και δεν ξέρεις πώς να τους το πεις. Γράφεις ένα βιβλίο για να τους πεις πόσο τους μισείς και πόσο πληγώθηκες. Εγώ απλώς χρησιμοποίησα τον εαυτό μου για να δείξω τι υπήρχε γύρω μου. Δεν είμαι ιστορικός ή κοινωνιολόγος ή πολιτικός. Χρειάζονται στοιχεία για να γράψεις σοβαρά για την κοινωνία. Εγώ ξέρω μόνο ότι είμαι κάποια που γεννήθηκε σε έναν συγκεκριμένο τόπο, σε συγκεκριμένο χρόνο που δεν επέλεξε. Ήθελα να δώσω μια ακόμα οπτική, γιατί ο κόσμος έχει πολλές ψευδαισθήσεις. Όσο λιγότερα ξέρουμε, τόσο περισσότερα νομίζουμε ότι γνωρίζουμε. Γιατί, φυσικά, όσο περισσότερα ξέρεις, τόσο πιο πολύ κατανοείς ότι τα πράγματα είναι πολύπλοκα και τότε γίνεται ακόμα δυσκολότερο να έχεις άποψη. Κι όταν χρησιμοποιείς το όνομά σου θέλεις να μιλήσεις για όσα ξέρεις, γι' αυτά που σου αρέσουν. Αν ξαναγράψω όμως, θα πρέπει να είναι για τη Δύση. Έχει περάσει πολύς χρόνος που ζω εδώ, τα 2/3 της ζωής μου πια, και δεν μπορώ να παραμένω παρατηρητής. Αρχικά, τα έβλεπα όλα από απόσταση και μου φαίνονταν σπουδαία, αλλά τώρα πια, δεν θαμπώνομαι. Έφτασε η στιγμή να γράψω γι' αυτά. Δεν ξέρω πότε όμως.

Στο Παρίσι ζω σαν ερημίτης. Δεν βγαίνω, πηγαίνω από το σπίτι μου στο στούντιο και από το στούντιο στο σπίτι μου. Έχω δύο φίλους από πολύ παλιά, καμιά φορά πηγαίνω μαζί τους σινεμά ή σε κανένα μικρό ρεστοράν, δεν πηγαίνω σε πάρτι. Έχω πάρα πολλά χρόνια να επισκεφτώ το Ιράν. Αν το κάνω, φοβάμαι ότι δεν θα με αφήσουν να φύγω. Άνθρωποι σαν εμένα καταλήγουν στη φυλακή και δεν θέλω να περάσω το υπόλοιπο της ζωής μου φυλακισμένη. Συχνά προσπαθούν να με συναντήσουν νέοι Ιρανοί, αλλά τους αποφεύγω. Δεν μου αρέσει να κάνω γνωριμίες. Δεν έχω αρκετό χρόνο για τον εαυτό μου, ούτε για τους ανθρώπους που αγαπώ. Οπότε δεν υπάρχει χώρος για άλλους ανθρώπους. Δεν μου αρέσει να εκτίθεμαι. Αν γνωρίσω κάποιον θα χαρώ, αλλά δεν σκοπεύω να τον βλέπω κάθε μέρα. Μου αρέσει να είμαι μόνη μου. Μια φορά αποφάσισα να συναντήσω μια Ιρανή, πολύ νεότερή μου, που μου είπε ότι όλα όσα γράφω για τη μαντίλα είναι ωραία, αλλά δεν είναι η πραγματικότητα της δικής μου εποχής. Ότι όταν γεννήθηκε εκείνη, η μαντίλα ήταν κάτι δεδομένο κι ότι δεν ήταν αυτό το πρόβλημά της. Τα δικά της προβλήματα ήταν οι σπουδές και το αν θα έβρισκε δουλειά. Μετά από αυτό έπαψα να νιώθω ότι εκπροσωπώ τους Ιρανούς, δεν υπάρχει πια επαφή. Όταν έχεις να επισκεφτείς την πατρίδα σου τόσο πολύ καιρό, αρχίζεις να ανήκεις στη Διασπορά, και να έχεις μια θολή εικόνα γι' αυτήν. Έχω 17 χρόνια να πάω στο Ιράν και νιώθω μεγάλη μελαγχολία και νοσταλγία. Όλες οι πληροφορίες που έχω είναι από δεύτερο χέρι. Γι' αυτό και δεν κάνω πολιτικές αναλύσεις, δεν είναι αυτή η δουλειά μου. Αυτοί που το κάνουν έχουν στοιχεία, νούμερα... Είναι ωραίο να διαθέτεις το κοινωνικό προφίλ της Ιρανής πασιονάριας, αλλά είναι σαν να λες ψέματα στους ανθρώπους. Εκπροσωπείς κάτι που δεν γνωρίζεις και δεν είμαι και 18 χρονών πια.

Δεν διατηρώ επαφές με πολλούς ανθρώπους. Δεν μου αρέσει και πολύ. Μου αρέσει να τους παρατηρώ από απόσταση κι εκεί σταματάει η αγάπη μου γι' αυτούς. Όταν έρχομαι πολύ κοντά στους ανθρώπους, παύω να τους αγαπώ. Μου αρέσει να κρατάω αποστάσεις, ώστε να βλέπω τις καλές τους πλευρές. Αυτό είναι που με ενδιαφέρει, γιατί υπάρχει σε όλους μας μια όμορφη πλευρά. Αλλά, δυστυχώς, και πολλή ασχήμια.

Δεν με ανησυχούν οι τρομοκρατικές επιθέσεις στο Παρίσι. Έχω ζήσει τον Ιρανο-ιρακινό πόλεμο για 4 χρόνια, με καθημερινούς βομβαρδισμούς. Επίσης, την αρχή της επανάστασης, με μέλη της οικογένειάς μου να φυλακίζονται, ανθρώπους να εκτελούνται. Τι να μου πουν οι τρομοκρατικές επιθέσεις! Οι πιθανότητες να σκοτωθώ σε μία από αυτές είναι λιγότερες ακόμα και από το να με πατήσει λεωφορείο. Αυτό δεν με σταματάει από το να διασχίζω τον δρόμο, όπου υπάρχει η πιθανότητα μια μέρα ένας οδηγός να είναι μεθυσμένος, να με δει μπροστά του, να μην του αρέσω και να πέσει επάνω μου. Ο φόβος είναι μια αντίδραση ενστικτώδης. Μας κάνει τρομερά ανόητους. Ξέρετε, σπούδασα Μαθηματικά κι έτσι όλη μου τη ζωή υπολογίζω τα ποσοστά. Η πιθανότητα να πεθάνω από τρομοκρατικό χτύπημα είναι απειροελάχιστη. Οτιδήποτε με ποσοστό κινδύνου μικρότερο από 10% δεν με αφορά. Λοιπόν, έχω να ζήσω 30 χρόνια ακόμα, μπορώ να κάνω συγκεκριμένο αριθμό ταινιών και κάποιων άλλων πραγμάτων. Φυσικά, είναι σοκαριστικό αυτό που συνέβη, αλλά έτσι είναι η ζωή...

Η Ακροδεξιά στη Γαλλία είναι πρόβλημα. Μέχρι σήμερα δεν είχαμε κάτι ανάλογο ώστε να το συγκρίνουμε, οπότε ο κόσμος δεν ξέρει τι θα συμβεί. Ο κόσμος ξέρει τι θα συμβεί αν νικήσει η Ακροδεξιά, παρ' όλα αυτά εξακολουθεί να τη στηρίζει. Οι Γάλλοι είχαν την κυβέρνηση του Βισί. Όλοι γνωρίζουν ποιες θα είναι οι συνέπειες της Ακροδεξιάς. Έχω βαρεθεί να ακούω ότι πρέπει να κατανοήσω αυτούς τους ανθρώπους. Γιατί να κατανοήσω έναν ρατσιστή; Φτάσαμε στο 2016, θέλουμε να εγκατασταθούμε στον Άρη και ακόμα κάποιοι πιστεύουν ότι υπάρχουν φυλές. Υπάρχει μία φυλή και είναι η ανθρώπινη. Μου λένε να κατανοήσω τους λόγους για τους οποίους κάποιοι μισούν τον διπλανό τους. Βασικά, ο ρατσισμός είναι παμπάλαιος. Ξεκινάει από την εποχή του Ηomo sapiens, που όταν έβλεπαν κάποιον διαφορετικό, ένιωθαν «κίνδυνο». Αλλά αυτά συνέβαιναν 20.000 χρόνια πριν, σήμερα γιατί; Αν βάλουμε στη φυλακή κάποιους ανθρώπους και τους βασανίσουμε, τι θα γίνει; Ποια είναι η δικαιολογία; Ότι επειδή είμαστε φτωχοί, έχουμε το δικαίωμα να είμαστε βλάκες; Όχι! Όταν όλοι είναι πλούσιοι, και όμορφοι και δυνατοί, συμπεριφέρονται μια χαρά, πράγμα που είναι εύκολο. Όταν είμαστε χάλια, τότε έχουμε υποχρέωση να συμπεριφερόμαστε σαν άνθρωποι. Ξέρετε γιατί οι άνθρωποι επιβιώσαμε; Τι μας έχει σώσει, πέρα από την ευφυΐα μας – γιατί κατά τα άλλα είμαστε ανίκανοι να αντιδράσουμε; Στο μυαλό μας έχουμε νευρώνες που σου λένε τι είναι καλό και τι κακό. Αμέσως επηρεάζεσαι. Από κει και πέρα, όλα βασίζονται στη συμπόνια μας. Αυτοί οι νευρώνες σε κάνουν να βάζεις τον εαυτό σου στη θέση του άλλου, δημιουργώντας τη συμπόνια και την ενσυναίσθηση, που με τη σειρά τους δημιουργούν τον πολιτισμό. Χωρίς πολιτισμό οι άνθρωποι δεν μπορούν να επιζήσουν. Η επιβίωσή μας εναπόκειται στη συμπόνια και στην ενσυναίσθηση. Η έλλειψη ενσυναίσθησης θα σήμαινε το τέλος του πολιτισμού. Και μετά ρίχνουν το πρόβλημα στην οικονομία. Λένε ότι ψήφισαν τον Τραμπ όλοι εκείνοι που η Αμερική «ξέχασε» και είναι εκείνοι που σηκώνουν τους μαύρους από τη θέση τους στο λεωφορείο και τους αποκαλούν «νέγρους». Ό,τι οικονομικά προβλήματα και να έχεις, δεν έχεις δικαίωμα να αποκαλείς κάποιον «νέγρο». Όλα αυτά πρέπει να τα πολεμήσουμε.

Η τέχνη και ο κινηματογράφος δεν μπορούν να σώσουν την ανθρωπότητα, αλλά αν αφαιρέσεις τον πολιτισμό από οπουδήποτε, δεν μένει τίποτα. Η κουλτούρα είναι η βάση της κοινωνίας. Πρώτα έρχονται η συμπόνια και η ενσυναίσθηση και ακολουθούν η λογοτεχνία, η ζωγραφική, η γλυπτική, η αφήγηση. Η κουλτούρα είναι αυτό που μας φέρνει κοντά. Είναι τρομερά σημαντικό να έχεις όνειρα. Για μεγάλο διάστημα πίστευα ότι η δουλειά μου μπορούσε να αλλάξει τον κόσμο, πράγμα αρκετά βλακώδες. Σχετίστηκα με την πολιτική και άλλαξα. Άρχισα να γίνομαι κυνική και είναι το τελευταίο πράγμα που ήθελα να γίνω – σαν ελληνική τραγωδία. Η ζωή είναι ζήτημα αυταπάτης. Τα χρόνια περνάνε, οι αυταπάτες διαλύονται, κι όταν πια αρχίζεις να καταλαβαίνεις, το σώμα σου γερνάει. Όταν πια ξέρεις πώς να ζήσεις, το κορμί σου δεν θέλει να ζήσει. Η ζωή είναι μια αυταπάτη και στο τέλος γίνεσαι κυνικός. Προσπαθώ να μη γίνω κυνική.

Όλοι μας θέλουμε μια καλύτερη κοινωνία, αλλά κοινωνία είμαστε εμείς οι ίδιοι. Αν δεν γίνουμε καλύτεροι άνθρωποι, δεν θα γίνει ούτε η κοινωνία καλύτερη. Προσπαθώ να γίνω καλύτερος άνθρωπος. Η καλοσύνη μετράει. Στην πραγματικότητα, είναι το μόνο που μετράει. Νέα, όταν έβλεπα έναν ευγενικό άνθρωπο, τον θεωρούσα βλάκα, αλλά δεν έχω την ίδια γνώμη πια.

Δε ξέρω αν είναι μηχανισμός αντίστασης, αλλά κάθε φορά που γίνομαι αυτού του τύπου ο άνθρωπος, πάω από την άλλη πλευρά. Όποτε συναντάω κάποιον από αυτούς τους ανθρώπους που μισούν, τον κοιτάζω και τον φαντάζομαι 2 χρονών, να χαμογελάει, και αναρωτιέμαι τι απέγινε εκείνη η όμορφη εικόνα, πώς κατέληξε να γίνει αυτός ο κακός άνθρωπος, αυτό το τέρας.

Δεν θα ψηφίσω Δεξιά, αλλά δεν είναι ότι μου αρέσει και η Αριστερά. Όμως η Δεξιά ειλικρινά με απωθεί, είναι θέμα ηθικής. Οπότε, μολονότι υπάρχουν πάρα πολλά πράγματα που με ενοχλούν στην Αριστερά, με αφορά περισσότερο. Για τη Δεξιά, οι φτωχοί φταίνε που δεν έχουν να φάνε. Μπορεί να είναι άνθρωποι με πνευματικές διαταραχές, που τα σκάτωσαν στη ζωή τους, αλλά δεν μπορούμε να τους αφήσουμε να πεθάνουν. Το πρόβλημα είναι ότι υπάρχει η Μαρίν Λεπέν – αλλιώς δεν θα ψήφιζα καθόλου, γιατί δεν υπάρχει κανείς που να μου αρέσει πραγματικά. Εφόσον υπάρχει αυτή η σκύλα, πρέπει να ψηφίσω.

Έχω ένα ωραίο διαμέρισμα και θεωρούμαι πλούσια Αριστερή, αλλά έχω υπάρξει και φτωχή. Δεν νομίζω ότι με το που έκανα λεφτά άρχισα να απαξιώνω τους ανθρώπους. Για μένα το πρόβλημα παραμένει ίδιο. Το να ψηφίζω Αριστερά σημαίνει ότι θα πρέπει να πληρώσω περισσότερους φόρους. Και μου αρέσει να πληρώνω φόρους. Ήρθα στη Γαλλία, σπούδασα δωρεάν, έτρωγα δωρεάν και όλα αυτά χάρη στην Αριστερά. Και δεν υπήρχε διαχωρισμός επειδή ήμουν άλλης εθνικότητας. Είχα τα ίδια προνόμια με εκείνα των Γάλλων συμφοιτητών μου. Σήμερα εργάζομαι και θέλω όλα τα παιδιά να ευνοηθούν από το ίδιο σύστημα. Έχω δει πλούσιους Αριστερούς να φέρονται σε αυτούς που εργάζονται στο σπίτι τους σαν σε σκουπίδια, οπότε είναι πιο υποκριτές από τους Δεξιούς, από τους οποίους ξέρεις τι να περιμένεις.

Το σινεμά είναι δυσκολότερο απ' οτιδήποτε άλλο. Έχεις να αντιμετωπίσεις την τεχνολογία, τη συγκέντρωση χρημάτων, πολλούς εμπλεκόμενους και το αποτέλεσμα δεν είναι όπως αυτό ενός βιβλίου που έκανες ολομόναχος. Όταν κάνω μια ταινία, υπάρχουν στιγμές που δεν έχω εγώ τον έλεγχο. Ο ηθοποιός θα κάνει κάτι που δεν είχα σκεφτεί, το ίδιο και ο σκηνογράφος, ο μοντέρ θα πάει την ιστορία προς μια κατεύθυνση που δεν είχα σκεφτεί κ.λπ. Όλες αυτές οι δυσκολίες, βέβαια, μου αρέσουν και με κάνουν να λειτουργώ. Το στρες με ενεργοποιεί, κι αυτό μου αρέσει.

Στο ερώτημα αν γυναίκες και άντρες είναι ίσοι, είμαι 100% φεμινίστρια. Νομίζω ότι δεν υπάρχει πιο βλακώδης άποψη από το να αποκαλούμε οτιδήποτε κακό αντρική συμπεριφορά και οτιδήποτε καλό, γυναικεία. Γι' αυτό αρνούμαι να συμμετάσχω σε οτιδήποτε θεωρείται «γυναικείο», όπως τα φεστιβάλ γυναικείας λογοτεχνίας. Το γεγονός ότι έχω στήθος δεν με κάνει κάτι διαφορετικό. Πάρτε για παράδειγμα τον Φλομπέρ και τη Μαντάμ Μποβαρί, που την έγραψε καλύτερα απ' οποιαδήποτε γυναίκα. Δεν υπάρχει φύλο στη λογοτεχνία ή στο σινεμά. Στην ανθρωπότητα υπάρχουν άνθρωποι. Σε μια πατριαρχική κοινωνία, ποιος μεγαλώνει τα παιδιά; Οι γυναίκες, που διδάσκουν στα παιδιά τους πώς να λειτουργούν και τι να επιλέγουν.

Δεν μπορείς να τα βάλεις με χιλιάδες χρόνια γυναικείας καταπίεσης, και μερικές δεκαετίες γυναικείας ψήφου. Αν είχα κόρη –δεν έχω παιδιά–, το πρώτο πράγμα που θα της μάθαινα, πριν το «μαμά» και το «μπαμπά», θα ήταν το «άντε γαμήσου». Ευτυχώς δεν έχω παιδιά, δεν θα ήταν πολύ ευγενικά.

Δεν ήμουν ποτέ πολύ της παράδοσης. Μεγάλωσα με ταινίες Χόλιγουντ. Οι γονείς μου λατρεύουν την παραδοσιακή μουσική, εγώ δεν την αντέχω. Θεωρώ ότι η κλασική μουσική της Δύσης, ο Μότσαρτ, ο Μπαχ, είναι ανώτερη όλων των υπόλοιπων που έχουν γραφεί. Έχουν ενδιαφέρον μεν, αλλά δεν φτάνουν την κλασική μουσική. Η περσική ποίηση είναι η πλέον εκλεπτυσμένη και δεν το λέω επειδή είμαι Ιρανή – η ελληνική φιλοσοφία είναι η πιο σημαντική.

Ο Τραμπ είναι επιχειρηματίας και θα κάνει το καλύτερο για τις επιχειρήσεις. Το πρόβλημα με όλους αυτούς, με τον Τραμπ, τη Λεπέν, είναι ότι μολύνουν την κοινωνία. Ο Σαρκοζί έλεγε: «Λέμε δυνατά αυτό που λέγεται σιγανά». Μα, γι' αυτό λέμε κάποια πράγματα σιγανά, γιατί αυτό είναι πολιτισμός. Μερικά πράγματα δεν λέγονται δυνατά. Είμαι αισιόδοξη και νομίζω ότι η επόμενη γενιά θα κάνει την επανάστασή της. Πάντα έτσι γινόταν. Οι γυναίκες ήταν σε καλύτερη κατάσταση στις αρχές του 20ού αι. απ' ότι τη δεκαετία του '50. Θα καλυτερέψουν τα πράγματα σε 10 χρόνια.

Από τις ιστορικές προσωπικότητες του Ιράν, περισσότερο εκτιμώ τον Μοχάμεντ Μοσαντέκ και τον Ολυμπιονίκη παλαιστή Gholamreza Takhti, γιατί δεν φοβόταν να μιλήσει ανοιχτά γι' αυτά που τον ενοχλούσαν και προερχόταν από τα χαμηλά στρώματα των νοτίων προαστίων της Τεχεράνης. Πέθανε στα 37 του από έμφραγμα. Αυτή ήταν η επίσημη εκδοχή.

Είπα σε ανύποπτο χρόνο κάτι που έχει πει και ο Γκοντάρ: "Μόνο και μόνο λόγω της φιλοσοφίας και του θεάτρου, θα είμαστε αιωνίως υπόχρεοι στην Ελλάδα!"

Από παλαιότερη συνέντευξη, Μαρζάν Σατραπί (1969 - 2026)

Γράμμα στους διευθυντές των ασύλων για τους τρελούς

Κύριοι,

Οι νόμοι, οι συνήθειες, σας παραχωρούν το δικαίωμα να μετράτε το πνεύμα. Αυτήν την κυριαρχική και φρικτή δικαιοδοσία, εξασκείτε με τη συμφωνία σας. Μη μας κάνετε να γελάμε. Η ευπιστία των πολιτισμένων λαών, των ειδικών, των κυβερνώντων, ξαναντύνει την ψυχιατρική με ανεξήγητα, υπερφυσικά φώτα. Το επάγγελμα που εσείς εξασκείτε έχει κριθεί εκ των προτέρων. Δεν σκεφτόμαστε να πραγματευτούμε εδώ την αξία τούτης της επιστήμης, μήτε την αμφίβολη πραγματικότητα των πνευματικών ασθενειών. Αλλά για κάθε εκατό υποτιθέμενες παθογένειες, όπου εξαπολύεται η σύγχυση της ύλης και του πνεύματος, για κάθε εκατό ταξινομήσεις, όπου οι πιο θολές είναι επίσης οι μόνες χρησιμοποιήσιμες, πόσες ευγενείς προσπάθειες έχουν γίνει για να προσεγγιστεί ο εγκεφαλικός κόσμος, στον οποίο ζουν εκείνοι που εσείς έχετε φυλακίσει; Πόσοι από εσάς, για παράδειγμα, θεωρείτε ότι το όνειρο της πρώιμης άνοιας ή των εικόνων που το παρενοχλούν, είναι κάτι παραπάνω από μια σαλάτα από λέξεις;

Δεν εκπλησσόμαστε παρατηρώντας μέχρι ποιο βαθμό είστε κάτω από ένα καθήκον, για το οποίο προορίζονται μόνο πολλοί λίγοι. Μα εξεγειρόμαστε ενάντια στο παραχωρημένο σε συγκεκριμένους ανθρώπους -ανίκανους ή μη- δικαίωμα, να θεωρούν ολοκληρωμένες τις έρευνές τους στο πεδίο του πνεύματος, με μια ετυμηγορία ισόβιας κάθειρξης.

Και τι κάθειρξης! Είναι γνωστό -ποτέ δεν θα είναι γνωστά αρκετά- πως τα άσυλα, μακριά από το να είναι “άσυλα”, είναι τρομακτικές φυλακές, όπου οι κρατούμενοι παρέχουν δωρεάν και εύκολα εργατικά χέρια και όπου η κτηνωδία είναι κανόνας. Κι εσείς τα ανέχεστε όλα αυτά. Το ίδρυμα των αποξενωμένων, υπό την προστασία της επιστήμης και της δικαιοσύνης, είναι συγκρίσιμο με τους στρατώνες, τις φυλακές, τα μπουντρούμια.

Δεν αναφερόμαστε εδώ στις αυθαίρετες νοσηλείες, για να σας βγάλουμε από τον κόπο μιας εύκολης διάψευσης. Aλλα επιβεβαιώνουμε πως μεγάλο κομμάτι των τροφίμων σας -εξολοκλήρου τρελοί σύμφωνα με τον επίσημο ορισμό- είναι, επίσης, υπό κράτηση αυθαίρετα. Και αρνούμαστε τα εμπόδια που βάζετε στο ελεύθερο ξετύλιγμα ενός παραληρήματος, τόσο νόμιμου και λογικού, όσο οποιαδήποτε άλλη σειρά ιδεών και ανθρώπινων πράξεων. Η καταστολή των αντικοινωνικών αντιδράσεων είναι τόσο χιμαιρική όσο και καταρχήν απαράδεκτη. Όλες οι ατομικές πράξεις είναι αντικοινωνικές. Οι τρελοί είναι κατ’ εξοχήν τα ατομικά θύματα της κοινωνικής δικτατορίας. Και στο όνομα τούτης της ατομικότητας, που είναι κληρονομιά του ανθρώπου, διεκδικούμε την ελευθερία τούτων των θαλαμιτών της ευαισθησίας, μιας και δεν είναι είναι αρμοδιότητα του νόμου η καταδίκη σε εγκλεισμό, όλων εκείνων που σκέφτονται και πράττουν.

Χωρίς να επιμένουμε στον πραγματικά ευφυή χαρακτήρα των εκδηλώσεων ορισμένων τρελών, στο μέτρο της ικανότητάς μας να τις εκτιμούμε, βεβαιώνουμε την απόλυτη νομιμότητα της πρόσληψης της πραγματικότητας από αυτούς, καθώς και όλων των πράξεων που απορρέουν από αυτή.

Ελπίζουμε πως αύριο το πρωί, την ώρα της ιατρικής επίσκεψης, θα το θυμηθείτε αυτό, όταν θα προσπαθείτε να συζητήσετε δίχως λεξικό με τούτους τους ανθρώπους, πάνω στους οποίους, αναγνωρίστε το, έχετε απλά την ανωτερότητα της δύναμης.

Αντονέν Αρτώ

Δημοσιεύτηκε στο περιοδικό «La révolution Surréaliste» το 1925

Κίρκεγκωρ

Η πιο οδυνηρή κατάσταση της ύπαρξής μας είναι να θυμόμαστε το μέλλον, ειδικά το μέλλον που δεν θα έχουμε ποτέ.

Το ερώτημα δεν είναι «να ζει κανείς ή να μη ζει» αλλά πώς να ζει μέχρις ότου δεν θα ζει.

Η ευτυχία είναι ο καλύτερος κρυψώνας για την απελπισία.

Τη ζωή την καταλαβαίνουμε κοιτώντας πίσω. Αλλά πρέπει να τη ζήσουμε κοιτώντας μπροστά.

Η μελαγχολία μου είναι η πιο πιστή ερωμένη που είχα ποτέ. Δεν είναι περίεργο, λοιπόν, που της ανταποδίδω αυτήν την αγάπη.

Στη ζωή είναι πολύ σημαντικό να γνωρίζεις πότε πρέπει να μιλήσεις.

Οι άνθρωποι συμβιβάζονται με ένα επίπεδο απελπισίας που μπορούν να το αντέξουν, και αυτό το ονομάζουν ευτυχία.

Ο τύραννος πεθαίνει και η βασιλεία του τελειώνει. Ο μάρτυρας πεθαίνει και η βασιλεία του αρχίζει.

Ο φθόνος είναι συντετριμμένος θαυμασμός.

Οι περισσότεροι άνθρωποι είναι υποκειμενικοί με τον εαυτό τους και αντικειμενικοί με τους άλλους —τρομακτικά αντικειμενικοί μερικές φορές. Όμως σκοπός είναι να είμαστε αντικειμενικοί με τον εαυτό μας και υποκειμενικοί με τους άλλους

Οι άνθρωποι απαιτούν ελευθερία λόγου σαν αντιστάθμισμα στην ελευθερία σκέψης που σπάνια χρησιμοποιούν.

Η κατάσταση των τριών μεγάλων μονοθεϊστικών θρησκειών: μία άμαξα όπου ο οδηγός είναι Εβραίος, ο επιβάτης Χριστιανός, ενώ στο πορτ μπαγκάζ είναι στοιβαγμένος ο Μουσουλμάνος.

Το μίσος είναι η αγάπη που έχει ξεμεθύσει.

Η ζωή μας είναι πάντα η έκφραση των κυρίαρχων σκέψεών μας.

Η Αγωνία είναι η ζάλη της ελευθερίας.

Πέρα από το γεγονός ότι η αδράνεια είναι η ρίζα όλων των κακών, είναι μάλλον το μόνο πραγματικά καλό.

Υπάρχουν δύο τρόποι να εξαπατηθείς. Ο ένας είναι να πιστεύεις αυτό που δεν είναι αληθινό. Ο άλλος είναι να αρνείσαι να πιστέψεις αυτό που είναι αληθινό.

Ο λόγος που μ’ αρέσει πολύ περισσότερο το φθινόπωρο από την άνοιξη είναι ότι το φθινόπωρο κοιτάμε ψηλά –την άνοιξη κοιτάμε τη γη.

Ταξιδεύοντας

Όταν με ρωτούν πόση ώρα είμαι εδώ, εγώ απαντώ “ένα λεπτό” ή ” μια μέρα” ή “ένα αιώνα.”

Όλα εξαρτώνται απ’ το τι εννοώ με το “εδώ”, και το “εγώ” και το “είμαι.”

Boris, σου γράφω λάθος γράμματα.

Τ΄αληθινά μου γράμματα δεν μπορούν ν’ αγγίξουν το χαρτί.

Εγώ είχα τη λάμπα,

κι εσύ είχες το φως,

Ποιος πούλησε το φυτίλι.

Από τι πάσχετε; Από απουσία.

Κάποιοι άνθρωποι δεν τρελαίνονται ποτέ. Πόσο πραγματικά απαίσιες ζωές πρέπει να ζουν.

Υπάρχουν άνθρωποι που μπαίνουν στη ζωή σου

και μένουν για πάντα στο κενό που αφήνουν.

Όταν αγαπάς κάποιον,

ο χρόνος δεν περνά — απλώς βαθαίνει.

Η μνήμη είναι ο τρόπος με τον οποίο η αγάπη συνεχίζει.

Ανάμεσα στα δάχτυλά μου

και στη σάρκα σου,

όσο σφιχτά κι αν σε κρατώ,

τρυπώνει ο χρόνος.

Η Προειδοποίηση

Σ’ένα μέροςδημοφιλές για ημερήσιες αποδράσεις, όχι μακριά από το Qingdao, απλωνόταν ένας βράχος που ξεχώριζε ως ρομαντική τοποθεσία με την απόκρημνη πλαγιά να πέφτει σε θάλασσα βαθιά. Ο βράχος αποτελούσε προορισμό ερωτοχτυπημένων αντρών κατά την ευτυχή τους περίοδο, και αφότου πιασμένοι αγκαζέ με το κορίτσι θαύμαζαν το τοπίο, θα σταματούσαν έπειτα να τσιμπήσουν κάτι συντροφιά, σ’ ένα κοντινό ρεστοράν. Τα πήγαινε πολύ καλά το ρεστοράν. Άνηκε στον κύριο Ming.

Κάποτε, μια μέρα, ένας εραστής εγκαταλελειμμένος κατέβασε την ιδέα να τερματίσει τη ζωή του στο μέρος όπου είχε την καλύτερη ανάμνηση, και έτσι, όχι μακριά από το ρεστοράν, όρμησε από τον βράχο στην αποκρημνιά. Ο πολυμήχανος εραστής βρήκε μιμητές και δεν χρειάστηκε πολύ πριν ο βράχος γίνει γνωστός ως η πλαγιά με τα κρανία.

Με την καινούργια του τόπου φήμη, η επιχείρηση του κυρίου Ming δεινοπάθησε. Κανένας καβαλιέρος δεν τολμούσε να πάρει βόλτα την κυρά του σ’ ένα μέρος όπου ανά πάσα στιγμή θα πέφτανε πάνω σ’ ένα ασθενοφόρο. Το ρεστοράν του κυρίου Ming πήγαινε από το κακό στο χειρότερο και θα έπρεπε να σκαρώσει κάτι. Μια μέρα κλείστηκε στην κάμαρά του για να σκεφτεί. Όταν βγήκε έξω, κατευθύνθηκε σ’ έναν υποσταθμό ηλεκτρικού ρεύματος. Μετά από μερικές ημέρες εμφανίστηκε ένα καλώδιο, τεντωμένο γύρω από τα όρια του ρομαντικού βράχου. Μια πινακίδα που κρεμάστηκε προειδοποιούσε: «Κίνδυνος – Θάνατος! Ηλεκτροπληξία!».  Έκτοτε, όσοι φλέρταραν με την αυτοκτονία βάλθηκαν να αποφεύγουν το μέρος και η επιχείρηση του κυρίου Ming ευδοκίμησε όπως και πρότερα.

Βάλτερ Μπένγιαμιν, Η Προειδοποίηση 

Μάθημα από το Κάμα Σούτρα

Περίμενέ την με μια κούπα αζουρένια.
Περίμενέ την ένα δειλινό την Άνοιξη, ανάμεσα σε μυρωδάτα ρόδα.
Περίμενέ την με υπομονή αλόγου για βουνά εκπαιδευμένου.
Περίμενέ την με τη διαλεχτή καλαισθησία ενός πρίγκιπα.
Περίμενέ την με εφτά προσκέφαλα από σύννεφο.
Περίμενέ την μ’ ευωδιές από καιόμενο λιβάνι γυναικείο.
Περίμενέ την μ’ αντρικό άρωμα σανταλόξυλου στο άλογο καβάλα.
Περίμενέ την και μην βιάζεσαι.
Αν φτάσει αργά, περίμενέ την.
Αν φτάσει πιο νωρίς, περίμενέ την.
Μην τα φοβίσεις τα πουλιά μες στα πλεγμένα της μαλλιά.
Περίμενέ την να καθίσει σ’ έναν κήπο στ’ αποκορύφωμα της άνθισής του.
Περίμενέ την μην πειράξει ο αέρας του την τόσο άμαθη καρδιά της.
Περίμενέ την, από σύννεφο σε σύννεφο, το ρούχο απ’ τα σκέλια της να στείλει.
Και περίμενέ την.
Οδήγησέ την στο μπαλκόνι για να δει πώς πνίγετ’ η σελήνη μες στο γάλα.
Περίμενέ την και πριν το κρασί, να της προσφέρεις το νερό.
Τις δύο πέρδικες π’ αποκοιμήθηκαν στο στήθος της, μην τις κοιτάξεις.
Περίμενε κι ευγενικά το χέρι πιάσ’ της, όταν στο μάρμαρο την κούπα ακουμπήσει.
Σαν να μαζεύεις τη δροσιά γι’ αυτήν, περίμενε.
Μίλα της σαν το φλάουτο σε μια χορδή βιολιού που ’χει τρομάξει,
Σαν να ’ξερες από πιο πριν τι μέλλεται το αύριο να φέρει.
Περίμενε, και γυάλισε τα δαχτυλίδια της, τη νύχτα, ένα-ένα.
Περίμενέ την μέχρι η Νύχτα να σου πει, με τον δικό της τρόπο:
Κανείς δεν είναι ζωντανός, πέρ’ από σας τους δύο.
Έτσι, ευγενικά στον θάνατο, που τόσο επιθυμείς, οδήγησέ την και περίμενε.

Μαχμούντ Νταρουίς, Μάθημα από το Κάμα Σούτρα (Περίμενέ την)

Η αγαπημένη

Αυτή είναι που στέκεται στα βλέφαρά μου

Και τα μαλλιά της στα μαλλιά μου

Κι έχει το χρώμα των ματιών μου

Αυτή, το πιο ωραίο κορμί

στο σχήμα του χεριού μου

Αυτή στη σκιά μου κατακλύζεται

Σαν μια πέτρα στον ουρανό.

Με τα μάτια της πάντα ανοιχτά

δεν με αφήνει ποτέ να κοιμηθώ

Και το όνειρο αυτής στην λαμπερή μέρα

Κάνει τον ήλιο να εξατμίζεται

Και μένα να γελώ, να κλαίω και πάλι να γελώ

Και να μιλώ χωρίς να έχω τίποτα να πω.

Πωλ Ελυάρ